Historia · roku pańskiego 728
Jak Karczma ocaliła założenie miasta Pragi
Opowiemy Wam historię o Krčmie. Historię, którą pisały dzieje, którą opowiadali dziadkowie swoim wnukom, babcie naszym ojcom i ciotkom… Okruchy tej historii znajdziemy w kronikach, ludowych podaniach, pieśniach i rymowankach.
Najstarsza zachowana wzmianka o Krčmie sięga czasów, gdy sławnej księżnej Libuszy objawiło się Miasto Wielkie, którego sława sięgała gwiazd. Libusza, córka wojewody Kroka, przebywała ze swym mężem Przemysłem, rodziną i kilkoma wojewodami na Libušínie (dzisiejszym Wyszehradzie), twierdzy strzegącej brodu przez Wełtawę.
Pewnego ciepłego wiosennego wieczoru stali razem z Przemysłem i synkiem Nezamysłem na dziedzińcu i spoglądali przez dolinę Wełtawy. Nagle wzrok Libuszy się zaćmił, pobladła jej twarz i zadrżało całe ciało. Przemysł mocno ją objął, obawiając się, że osunie się na ziemię. Nezamysł zaczął cicho płakać ze strachu. Libusza otworzyła usta i niemal niesłyszalnym głosem opisywała, co widzi: „Tak daleko, jak można dojść w ciągu jednego dnia, jest w lesie miejsce podzielone wąwozem. Po południowej stronie jest wysoka góra, która opada ku wielkiej rzece. Gdy tam przyjdziecie, znajdziecie mężczyznę wyrabiającego z drewna próg. Od tego progu nazwijcie to miejsce Praga. I książęta, i ludzie silni jak lwy będą się kłaniać w drzwiach, aby nie uderzyć w nie głową, równie potężny będzie zamek, który tam powstanie. Jemu też będą się kłaniać królowie. Ten zamek będzie pierwszy i największy w naszej ziemi, a wszystkie inne zamki będą ku niemu spoglądać, bo tam będzie siedziba królów. I miasto rozciągające się wokół tego zamku będzie dumą naszego narodu. Widzę miasto wielkie, którego sława będzie sięgać gwiazd."
Ludzie często się spierają, kto właściwie sprawia tę niezwykłą zdolność nagradzania dobra i karania zła – czy to Karczmarz, czy może sama karczma. Źli ludzie twierdzili nawet, że założył ją sam rogaty, by zasiać wśród ludzi swoje nieuczciwe zamiary. To jednak w historii Karczmy już kilkakrotnie okazało się bezbożnym kłamstwem. Dowodem niech będzie to, że karczma dobrym pomaga, a złych karze.
Z biegiem czasu Karczmarz, jak każdy śmiertelnik, się starzeje. Dlatego u schyłku życia wychowuje następcę, który go kiedyś zastąpi. I tu objawia się zdolność Karczmy do rozpoznawania ukrytych ludzkich cech. Dlatego słyszymy o niegodnym Radmirze z Hustopeč, który po nocach wałęsał się po kuchni i po kryjomu kradł oraz jadł smakołyki. I oto pewnego ranka obudził się, a cały jego język był owłosiony! Stary Karczmarz tylko się z tego śmiał. A Janek? Pędził wzdłuż Wełtawy, aż się za nim kurzyło. Kolejna podobna historia dotyczy Mojmira z Ujhradic, który z kolei oszukiwał gości – piwo nalewał do dzbanów byle jak, chleb krajał jak najcieniej, a z kiszek po kryjomu wyciskał nadzienie, które potem z powrotem zawiązywał. Wieczorem zaś w swojej komórce liczył zgarnięte grosiki. I pewnego ranka obudził się, a kciuk na prawej ręce urósł mu od liczenia monet tak bardzo, że nie mógł już ani podawać do stołu, ani wykonywać innej pracy.
Jak widać, Karczmy nie da się oszukać. Takich podań i historii jest cała masa i z czasem będziemy Was z nimi zapoznawać. Ale teraz zajrzyjmy już do Karczmy, gdzie tymczasem usadowili się nasi trzej niecni nocni wędrowcy.
Jaromir z Vlastimirem i Zbyszkiem zeszli po kilku prastarych schodach do Karczmy. Od razu niecierpliwie pospieszyli do stołu przy kominku, by się ogrzać. Gdy tak się tłoczyli i popychali nawzajem, Vlastimir potknął się o wystającą posadzkę i wyciągnął się jak długi, jak szeroki na ziemi. Karczmarz uśmiechnął się niepostrzeżenie pod wąsem – już przeczuwał, kim są nowi goście. Mimo to pomógł Vlastimirowi wstać i przyniósł mu jeszcze trochę chlebowego zakwasu zawiniętego w łupiny cebuli, by uśmierzyć ból. Każdy Karczmarz jest dobrym człowiekiem do szpiku kości i chętnie pomoże nawet niegodnemu.
Wyśmienici panowie zamówili miód pitny i pieczeń z młodego wołu. Czekając na strawę, powoli popijali kufel za kuflem i stopniowo, lecz nieuchronnie ogarniała ich senność. Po chwili pomocnik Karczmarza podawał już wołowinę trzem głośno chrapiącym śpiochom.
Mniej więcej godzinę wcześniej drużyna prowadzona przez Przemysła przedzierała się przez las niedaleko brzegu Wełtawy. Nie wiedząc dokładnie, którędy, krążyli po okolicy, a niektóre miejsca w lesie mijali już po raz trzeci. Gdy promienie słońca zaczęły prześwitywać nawet przez najwyższe stuletnie świerki, Przemysł kazał się zatrzymać i dać koniom oraz towarzyszom krótki odpoczynek. Wszyscy usiedli wokół pobliskiej studzienki i bezradnie spoglądali na Przemysła, czekając, co postanowi dalej. On sam nie wiedział dokładnie, gdzie są i którędy powinni się udać, więc zaczął rysować w błocie pod wielkim pniakiem mapkę – rysował z pamięci drogę, którą dziś razem przeszli. Niewiele mądrego z tego wynikło. Niecierpliwi towarzysze zaczynali szemrać coś o szalonej księżnej i bezsensownej wędrówce. Wszystkie te aluzje Przemysł ostro odrzucał jednym surowym spojrzeniem. Po dłuższej chwili odpoczynku z lasu wrócił jeden młody włodyka i powiedział Przemysłowi, że za wzgórzami, dalej od rzeki, krąży w powietrzu stado ptaków. Doświadczeni myśliwi wiedzieli, że ptactwo krąży tam, gdzie coś je spłoszyło, a także tam, gdzie wkrótce można by znaleźć coś do zjedzenia. Jak jeden mąż wstali, w mgnieniu oka byli na koniach i cwałowali we wskazanym kierunku.
Po dłuższej chwili dotarli na polanę pachnącą żywicą i świeżym drewnem. Pośrodku polany ujrzeli komicznie mozolącego się młodzieńca. Mężczyźni niemal wybuchnęli śmiechem. „Zostaw lepiej tę siekierę, bo sam sobie skręcisz kark!" – zagrzmiał na młodzieńca Mnata, zeskoczył z konia i zabrał się do dokończenia dzieła sam, bo był mistrzem ciesielskim. „Zostawcie mnie, panowie, dopóki nie skończę dzieła – progu nie naprawię, mistrz Karczmarz się rozgniewa, a ja się będę miał źle" – bronił się młodzieniec. W tej chwili wszyscy zamilkli i ukradkiem spoglądali na siebie. Próg! Młodzieniec ciosa próg! – rozniosło się wśród drużyny. Wtem Przemysł wystąpił zza drużyny i zapytał młodzieńca: „Naprawdę ciosasz próg?" „Tak, dostojny panie" – odpowiedział – „staram się" – dodał cicho – „tylko że jestem uczniem karczmarskim, nie ciesielskim – obawiam się mizernego wyniku." Tymczasem Mnata dokończył dzieło i rzekł: „Masz, młodzieńcze, próg jest gotowy." Gdy to wypowiedział, odwrócił się do swoich osłupiałych towarzyszy. Ci jak jeden mąż śledzili Przemysła, który pobudził konia i kilkakrotnie objechał polanę. Rozejrzał się i nagle wszystko zrozumiał.
Nad polaną majestatycznie wznosił się cypel, idealny do zbudowania obronnego grodu. Zamknął oczy i nagle wszystko ujrzał, jakby już tam stało: długie schody wiodące od rzeki aż do tylnej bramy zamku, potężne mury, winnice obsypane soczystymi gronami i w końcu także budynki i domy na podgrodziu.
Przemysł wrócił do swoich towarzyszy i zaczął im objaśniać, jak przejrzał przez wróżbę Libuszy. Byli zachwyceni. Niektórzy chcieli od razu wejść na cypel i zacząć budować obwarowania. Przemysł ich powstrzymał: „Przyjaciele, zaniechajcie pochopnych planów. Wracajmy do domu, powiedzmy mej małżonce, co odkryliśmy. Potem w spokoju zaplanujemy, co z tym miejscem zrobimy." Z grupy rozległo się zgodne pomrukiwanie. „Najpierw jednak" – dodał Przemysł – „dajmy odpocząć naszym ciałom – trochę jedzenia i dobrego łyku z pewnością wszyscy zasłużyliśmy." Pochwalne pomrukiwanie się wzmogło. Młodzieńcowi zabłysło w oczach: „Jeśli panowie się nie obrażą, mógłbym polecić miejsce, gdzie można delektować się wyśmienitą pieczenią i popić ją dobrze wyleżanym miodem pitnym." Tym razem to już nie było pomrukiwanie, lecz prawdziwa radość. Wydawało się nawet, że cypel na chwilę został zapomniany. Wszyscy przygotowali się do odjazdu. Pierwszy jechał Mnata, za którym przysiadł wdzięczny młodzieniec z progiem pod pachą.
Krzysztof, bo tak nazywał się młodzieniec, był pomocnikiem Karczmarza. Nie był zbyt zręczny, można by nawet powiedzieć, że co dotknął, to zepsuł. Nie robił tego ze złej woli – miał bystry umysł i czyste serce, tylko obie ręce lewe. Karczma za to go nie karała, przeciwnie, czasem nawet starała się mu pomóc. Dlatego chlebek posmarowany skwarkami, który upuścił, zawsze spadał na niesmarowaną stronę, upuszczone jajka trafiały albo do garnka z mlekiem, albo przynajmniej do dzieży z ciastem, by się nie rozbiły, a jagnięcina, którą przesolił, nie musiała być wyrzucana, bo akurat sól była za mało słona. Karczmarz był nieszczęśliwy z powodu Krzysztofa i nieraz mruczał do siebie: „Dziś go wyrzucę, litości nie będę miał!" Ale potem szedł do jego komórki – i widząc jego niewinną twarz, było mu żal Krzysztofa, że niemal łza mu się kręciła w oku. Wracał więc do pracy. Swego celu pozbycia się młodzieńca nigdy nie osiągnął.
Przemysł zapamiętał wszystko, poznawszy, że to ważna wróżba. Gdy ułożył księżnę w jej komnacie, zwołał wojewodów i włodyków do wielkiej sali zamkowej, gdzie naradzali się nad ostatnią wróżbą. Narada nie była łatwa. Niektórym wojewodom Libusza, z racji swych zdolności wieszczych, była solą w oku – zwłaszcza Jaromirowi, młodemu panu Vlastimirowi z Boleslavi, i nie mniej Zbyszkowi z Hradca. Ci trzej panowie stanowili trzon pewnej opozycji i uparcie sprzeciwiali się wszystkiemu, co proponowali Libusza z Przemysłem. Przemysł najchętniej bez wahania wyruszyłby z drużyną do lasów, lecz Jaromir i jego kompani byli przeciwni. Nieustannie krzyczeli o bezsensownym niebezpieczeństwie, możliwym rozlewie krwi i niepotrzebnej wędrówce po lesie. Mimo to po dłuższej debacie postanowiono, że nazajutrz, zaraz po świcie, zbierze się drużyna i wyruszy szukać miejsca, które Libusza wskazała w swojej wróżbie. Wszystko było ustalone, mężczyźni rozchodzili się do swoich domów, tylko trzej buntownicy z Jaromirem na czele stali z boku i wciąż o czymś po cichu się naradzali. Przemysł skierował się prosto do nich i wprost zapytał, czy pojadą jutro z drużyną. Wszyscy potwierdzili, lecz spostrzegawczy Przemysł wyczuł w ich spojrzeniach coś podstępnego i złego. Przemysł był jednak dobrym człowiekiem, nie spodziewając się niczego złego, i zadowolił się ich odpowiedzią.
Tymczasem drużyna prowadzona przez młodzieńca przebrnęła przez rzekę i po chwili cwału przez las i polany dotarła do Karczmy. We drzwiach powitała ich już nam znana postać Karczmarza. Ten zmierzył ich wzrokiem i powoli wykrztusił: „Witajcie, zacni panowie. Proszę wejść do Karczmy." Potem zwrócił się do Przemysła: „Myślę, że chętnie porozmawiacie z trzema gośćmi, którzy wewnątrz drzemią." Przemysł znieruchomiał i powoli zaczęło mu świtać. Pozostali tymczasem chciwie wchodzili do Karczmy.
„Ha, Jaromir!" „Vlastimir! Zbyszek!" „Wężowe syny! Zdrajcy!" – rozlegało się wśród mężczyzn. Przemysłowi tymczasem w głowie się rozjaśniło – od razu wiedział wszystko. Potrząsnął więc Jaromirem, by mu wygarnąć. Karczmarz uśmiechnął się: „Nie marnujcie siły. Oni jeszcze sobie pośpią. Nie dobrze jest wchodzić do Karczmy ze złym zamiarem." Przemysł spojrzał na niego na poły z podziwem, na poły pytająco. Karczmarz tylko ponownie tajemniczo się uśmiechnął i zniknął w kuchni, by przygotować panom strawę.
Nie będziemy szczegółowo opisywać, co działo się po przebudzeniu tych trzech. Po długiej debacie Przemysł wygnał ich z Libušína i z pobliskiej krainy, z zastrzeżeniem, że jeśli to złamią, czeka ich surowa kara na gardle. Niektórzy włodycy szemrali, że Przemysł jest zbyt łagodny, i żądali surowszej kary, lecz Przemysł nie chciał niepotrzebnie drażnić innych wpływowych rodów, więc wolał uciec się do łagodniejszej kary. Karczmarz tymczasem nosił na stół pieczeń i coś zadowolonego nucił pod wąsem – sam nawet nie zauważył, że kawałki pieczeni przeznaczone dla Przemysła były wyjątkowo soczyste i wypieczone na złoto…
Po południu drużyna udała się na Libušín. Przedtem jednak odprowadziła trzech niegodnych na granicę krainy i z kilkoma nieprzyjemnymi słowami wygnała ich z krainy.
Jeszcze przed zachodem słońca dotarli do domu. Przemysł opowiedział wszystko Libuszy i Nezamysłowi. Oboje bardzo się ucieszyli, że wróżba się spełniła, i w duchu dziękowali Karczmie za pomoc i ratunek.
W ciągu kilku tygodni Przemysł ze swymi najlepszymi rzemieślnikami tworzył plany przyszłego grodu. Na początku maja rozpoczęto budowę, a jeszcze przed nadejściem zimy obwarowania były gotowe. Przemysł tak, z pomocą Libuszy, a przede wszystkim Karczmy, położył kamień węgielny Zamku Praskiego, a tym samym i miasta Pragi.
Nazajutrz, jeszcze przed świtem, na dziedzińcu wyszehradzkim gromadziła się drużyna do odjazdu. Brakowało jednak trzech panów. Byli to Jaromir, Vlastimir i Zbyszek. W powstałym zamieszaniu jednak nikt ich nie zauważył. Wraz z pierwszym promieniem słońca drużyna wyruszyła do lasu bez nich.
Zobaczmy, dokąd podziali się trzej spiskowcy. Zmówili się zaraz po naradzie, że wyruszą jeszcze tej samej nocy, odnajdą mężczyznę ciosającego próg, zabiją go i po zatarciu wszystkich śladów uciekną. Drużyna księcia Przemysła nie będzie w stanie znaleźć mężczyzny, a wróżba się nie spełni.
Być może zastanawiacie się, co skłoniło trzech niechętnych mężczyzn do tak strasznego czynu. Aby odpowiedzieć, musimy cofnąć się o kilka zim. Wówczas Jaromir zabiegał o rękę Libuszy i kilkakrotnie ją o nią prosił. Ona jednak rozpoznała, że za jego piękną twarzą kryje się jedynie pycha niegodnego człowieka, a jego uczucia napędzane są tylko żądzą władzy i bogactwa. Odrzuciła go więc kilkakrotnie. Wszystko przypieczętowało przybycie Przemysła na Libušín. Od tej pory Jaromir stał się zaciekłym wrogiem Przemysła i Libuszy. Zamiast wrócić na swój zamek, pozostał na Wyszehradzie i wciąż knuł intrygi, aby się zemścić. Z czasem pozyskał na swoją stronę ambitnego włodykę Vlastimira, który był jednak miernego rozumu, oraz oszpeconego przez naturę Zbyszka, który nieustannie szukał winnych swego wyglądu wśród innych.
Dlatego ci trzej niechętni mężczyźni wędrowali całą noc, poganiając konie, aż nad ranem natrafili na dziwną budowlę głęboko w lasach niedaleko zakola Wełtawy. W karczmie świeciło się światło.
Nasi trzej wyśmienici obserwowali budowlę przez dłuższą chwilę, jakiej nigdy w życiu nie widzieli. Strzecha z gontu, okna z kutą kratą, ściany z żółtawym odcieniem, lecz przede wszystkim piękne zdobione drzwi, nad którymi na lekkim wietrze kołysał się miedziany dzban. Wkrótce drzwi otworzyły się ze skrzypieniem i ukazała się malownicza postać mężczyzny, który mierzył ich spojrzeniem kątem oka. Z początku się przestraszyli, lecz po chwili twarz mężczyzny rozjaśnił uśmiech: „Proszę wejść, zacni panowie! Karczma jest tu dla was. Możecie coś wypić i zjeść, i ulżyć swym zmęczonym kościom" – przemówił mężczyzna, a gdy mówił, powietrzem niosły się dziwne wibracje. Zbyszek bał się bardzo, Vlastimirowi też mężczyzna się nie podobał, lecz Jaromir, sam nie wiedząc jak, był wciągany do Karczmy nieznaną siłą. Nie posłuchali więc wyćwiczonego w boju umysłu, który radził zawrócić i uciec. W końcu zsiedli z koni i po kolei weszli do Karczmy. Byli naprawdę zmęczeni, bo żaden z nich nie zauważył, że na podłodze w drzwiach czegoś brakuje. Był to próg.
Tu musimy zatrzymać się nad opisem budowli i owego mężczyzny. Nasi trzej zuchwalcy natrafili na Karczmę – budowlę, która od zawsze służyła mieszkańcom pobliskich osad i wędrowcom z daleka. Miejsce, gdzie człowiek mógł złożyć głowę, zjeść wyśmienitą strawę i popić ją winem, piwem lub choćby wodą źródlaną. Nikt dokładnie nie wie, kto Karczmę zbudował. Każdy tylko wie, gdzie jej szukać. Podanie głosi, że może ktoś z karawany samego kupca Sama ją założył, lecz to tylko legendy i domysły. Faktem jest, że każdy, kto mieszka dzień drogi od brzegu Wełtawy, wie, dokąd się udać po dobry kufel.
Kolejną wielką zagadką jest sam Karczmarz. Karczmą zawsze zajmuje się jedna osoba. Do pomocy ma zazwyczaj kilku pomocników, lecz główną postacią jest zawsze Karczmarz. To człowiek o wielkiej charyzmie, zdolny oddziaływać na dobrych ludzi w dobry sposób i im pomagać. Jeśli jednak w pobliżu Karczmy znajdzie się człowiek o nieczystych zamiarach, zwykle spotyka go coś złego. Nie żeby miał ponieść śmierć, lecz przytrafia mu się coś nieprzyjemnego – od drobnego psikusa aż po większe kłopoty. Zależy to od tego, jak wielki grzech ciąży jego duszy. Krążyły też wieści, że kilka naprawdę czarnych dusz zapłaciło za swe przewiny najwyższą cenę, lecz byli to mordercy i inna hołota, która niczego innego nie zasłużyła. Zresztą nikt dokładnie tego nie pamięta, to raczej wymysły i pobożne życzenia niektórych wędrowców.
Widzę miasto wielkie, którego sława będzie sięgać gwiazd. — z wróżby księżnej Libuszy, roku pańskiego 728